Tarihimizde bir dönemeç: Köfünye olayları

Sevgül Uludağ

Şimdi artık hayatta olmayan o sevgili büyüğümüz Naciye Teyze’den dinlediğim Köfünye olayları hakkında günün birinde röportaj yapacağımı bilemezdim...

Aytotoro ya da Boğaziçi ile Köfünye ya da Geçitkale köylerinde 1967 yılında yaşanmış olan olaylar, tarihimizde bir dönemeci simgeliyordu... Sanki de Kıbrıs coğrafyasında birileri, masada bulunan kartları toplayıp, karıştırıp yeniden dağıtmak için anlaşmıştı... Aytotoro ve Köfünye olayları ardından Kıbrıs’ta kartlar yeniden dağıtılmış, yeni bir oyun başlamıştı... 

Yakın tarihimizin bu kesitine daha yakından baktığımızda, neler görüyorduk?

Köfünye (Geçitkale) olayları ardından, saldırının mimarı Grivas Yunanistan’a geri çağrılmıştı... Grivas, 1971’e kadar adaya geri dönmeyecekti... Köfünye olayları ardından Yunan askerleri adadan ayrılmak zorunda kalmıştı... Rauf Denktaş’ın Ankara sürgünü sona ermiş, adaya dönüş yolu açılmıştı... 15 Kasım 1967’de, Grivas önderliğinde, Köfünye’ye Rum askerleri saldırmış, 28 Aralık 1967’de ise Kıbrıs Türk toplumunun tüm yönetim işlerini Dr. Fazıl Küçük başkanlığında yürüten Geçici Komite feshedilerek, yerine “Geçici Türk Yönetimi” ilan edilmişti... Geçici Türk Yönetimi’nin başkanlığını Dr. Küçük, Başkan Yardımcılığı’nı ise Rauf Denktaş yürütecekti... Dr. Ahmet Gazioğlu’na göre “Oluşturulan Yürütme Organında, Kıbrıs Cumhuriyeti Hükümeti'ndeki 3 Türk Bakana ek olarak ilgililerce atanmış 6 üyeye daha Bakanlık düzeyinde görevler verildi. 1960'da kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti Meclisi'nin Türk üyeleri ile Türk Cemaat Meclisi üyeleri ise, Geçici Türk Yönetimi'nin Yasama Meclisi'ni oluşturdu. Ayrıca Türk toplumunun Yasama, Yürütme ve Yargı işlerini düzenlemek için 19 maddelik bir 'Temel Kurallar' metni kaleme alındı...”  (http://strateji.cukurova.edu.tr/KIBRIS/10.asp)

İsmail Hamit: 53 yaşındayım... Boğaziçi’nde (Aytotoro) doğdum... 

Soru: Nasıl bir aileniz vardı? Kaç kişiydiniz?

İsmail Hamit: Ailemiz küçük bir aileydi, bir tek ablam vardır. 11 yaş farkımız var... Annemin adı Rahme, babamın Hamit... Babam bahçeciydi, işçiydi yani o dönem... Annem de evdeydi ama mesela harup, zeytin toplama, orak gibi işlerde çalışırdı... O işlerle meşgul olurdu... 

Soru: Peki, Aytotoro nasıl bir köydü? Karma bir köydü...

İsmail Hamit: Aytotoro karma bir köydü, ortasından bölünmüş bir köydü... Köyün ortasında köprü vardı... Köprünün güney kısmında Rumlar, kuzey kısmında da Türkler vardı... Bir tek girişi vardı genelde... Bir Alaminyo köyünün girişini hesaplamazsan, bir tek giriş, bir tek de çıkış vardı köyden. O yol, Limasol-Lefkoşa yolundan gelirdi. Oradan köyümüze gider, oradan da denize giderdi bu yol... Şu anda çok güzel bir yol yaptılar, denize giden çok güzel bir yol oldu. Gelişti orası da... 

Soru: Siz küçükken Kıbrıslıtürklerle Kıbrıslırumlar’ın ilişkileri nasıldı? Hatırlar mısınız? Mesela oynar mıydınız birlikte?

İsmail Hamit: 1963’e kadar çocukluğumuz beraberdi, oynardık ama gene da aramızda ayrı bir şey vardı sanki... Sürtüşme değildi de, birbirimize “Türk”, “Rum” gibi bakardık... Daha çok ayrıydık... 1963’ten sonra ortadan bölündü, hiç karışmazdık biz... 

Soru: Yani 63’ten önce yine o köprünün bir tarafı Kıbrıslırumlar, bir tarafı Kıbrıslıtürkler’in bulunduğu yerler miydi?

İsmail Hamit: Hayır... Karmaydı, karışıktı... 

Soru: Demek bir tür nüfus değişimi yapıldı...

İsmail Hamit: Evet, öyle oldu... Zaten 63 olayları çıktığında, Türk bölgesindeki Rum evlerine, Rum bölgesindeki Türkler, diğer tarafa da bizim bölgeden kaçan Rumlar yerleşti... 

Soru: Köyde çatışma mı çıktıydı ki böyle olduydu?

İsmail Hamit: 1963’te çıkmadı... Bizim ilk çarpışmamız 1964’te oldu... 

Soru: Yani çıkmadığı halde...

İsmail Hamit: Gene da korktuk birbirimizden, onlar bizden, biz onlardan korktuk ve ayrıldık 1963’te...

Soru: 1963’te kaç yaşındaydınız?

İsmail Hamit: 11 yaşındaydım... İyi hatırlarım yani... Şimdiki gibi birçok şeyle meşgul değildik diye o zaman, ondan aklımda kaldı... O zaman herkes yalnız o konuyu bilirdi...  

Soru: 1964’te ne olduydu?

İsmail Hamit: Bizim köyde 5-6 kere çarpışma olduydu... 

Soru: Ölen oldu muydu?

İsmail Hamit: 1964’te ilk çarpışmamız, altı gün, altı gece sürdü... Hiçbiri evden dışarı çıkmayacak şekilde... Tabii şimdiki gibi, o kadar da bilinçli askerlik falan yoktu. Herkesin elinde derme çatma tüfekler, piyadelernan... Bizim 64’te Emir  yaralandı, ayağı yaralandı, onun da ayağını kestiler... O malul gazidir... Onun vuruluşunu gördük ilk... Ondan sonra artık, biraz ilişki da varsaydı kendi aramızda, o da koptu. Bizim ilişkimiz yoktu, çocuktuk ama büyüklerin ilişkisi... Ondan sonra, onlar bir Türk vurdu...

İsmail Hamit: Hayır, vurmadı... Ondan sonra onlar bir Türk vurdu, biz bir Rum vurduk. Bir Türk vurdular, bir Rum vurduk... Böyle bir onlar, bir biz, gittik...  

Soru: Kan davası gibi...

İsmail Hamit: Evet, aynen öyle... Ama ne yazık ki o zaman ölenler, 70 yaşında bir ihtiyar... 80 yaşında bir Rum... Yani... 

Soru: Lüzumsuz yere öldürülenler...

İsmail Hamit: Afeden, eşeğini dövemeyen semerini dövermiş hali... Bir ihtiyarı koyunlarını beklerken, git da öldür... Hiç suçsuz bir ihtiyar adamı... İşte, eşek-semer hikayesi... Devam etti böyle olaylar...

İsmail Hamit: Şimdi bizim köy, köy olarak bölük idi... Geçitkale’ye (Köfünye) bağlı bölük idik. Geçitkale tabur idi... Geçitkale da İskele sancağına bağlıydı... Şimdi bizim köye 69’dan sonra geldi Türkiyeli komutan... Ancak 64 ve 67 arasındaki üç sene, Geçitkale’deki komutan – nasıl söyleyeyim – o dönemi çok kızıştırdık biz... Hem biz, hem Rumlar tabii... Bir tarafı suçlamak için söylemiyorum... Biz onları, onlar bizi... Mesela bir olay oldu, Taşkıran diye bir yeğenim vardır, amcamın oldu... Bir olay yaşandı, bir kadına sarkıntılık etti, şu bu, neysa... Polis tuttu kendisini, ifadesini alsın. Biz, bir otobüs dolusu tuttuk... Buna benzer olaylar oldu. Onlar yaptı, biz tutmak istedik...

İsmail Hamit: Kim daha büyüktür, oydu herhalde... Olaylar gelişti, son raddeye kadar, 67 olaylarına geldi...

Soru: 67’ye geçmeden, şunu sorayım size... Şöyle bir şey okudum: 64-67 arasında bir Türkiyeli komutan değiştirilir, yeni bir tane gelir ve o bir takım başka başka politikalar gütmeye çalışır gibi birşeyler de okudum...

İsmail Hamit:  Şimdi zaten, Geçitkale’deki taburda, 1965 yılında ne tesadüftür ki o da 15 Kasım’da, Türkiye’den gelen çok bilgili, iyi bir komutanı vurdular... 

Soru: Kıbrıslıtürkler vurdu diye söylenir...

İsmail Hamit: Kıbrıslıtürkler vurdu... 

Soru: Enver diye bir kişiden söz edilir, Londra’ya kaçıp gittiği söylenir...

İsmail Hamit: Enver, Özbay... Dört beş kişiydiler... 

Soru: Ama sarkıntılık yaptı diye anlatılır, yoksa başka bir nedeni mi vardı?

İsmail Hamit:  Şimdi her zaman için, insanlar haklı çıkmak için, ucuz şeyler de üretirler...

Soru: Komutan kimdi?

İsmail Hamit: Komutanın adı, Günay... Bizim bildiğimiz Günay idi... İsmail Bozkurt’un oğlunun adı da Günay’dır... 65’te vuruldu Günay komutan...

Soru: Peki geriye dönecek olursak, o vurdukları Türk komutana yani Günay komutana... Onun altında yatanlar neydi?

İsmail Hamit: Onun altında yatanlar, Geçitkale’de bir Enver Sefer vardı, herkesin bildiği... Adam bölgenin kralı gibiydi, ağasıydı... 

Soru: Zengin bir aile miydi?

İsmail Hamit: Çok zengin bir ailesi vardı... Sineması vardı, dükkanı vardı, koyunları vardı, bağları vardı, arabaları vardı... Çok zengindi yani, Geçitkale’nin en zenginlerinden biriydi... Vardı tabii Hacıemiraliler, Betonlar, rahmetlik Mustafa Beton, onlar zengin idi... Osman efendi vardı muhtar, Bebek Bar vardır, onlar zengindi... Onların ağalığına dokandı herhalde, onlar da ortadan kaldırmak istediler kendisini... Ve o komutanın da vurulduğunu gördüm ben... O gece sinemadaydık... Kamp bölgesinden Günay komutanı vurduklarında, sinemadaydık biz... Tabii kampta asker idi... 

Soru: Ne tür filmler gösterirlerdi, hatırlar mısınız?

İsmail Hamit: Uuu... “Dağlar bulutlu efem”, hep böyle harp filmleri! Yani milli duyguları kabartıcı şeyler! “Şafak sökerken”, “Dağ başını duman almış”, şu bu!... Şimdi gördüğümüzde o filmleri çok saçmasapan gelir bize!... Kamptayken, o gece sinemadaydım ben... Komutanı nasıl vurdular? İlk önce, sinemada özel koltuğu vardı komutanın, özel sandalyesi... Geldi bir sarhoş, içirttiler kendisini, Cemali isminde...

Soru: Oradadır şimdi?

İsmail Hamit: Evet...  

Soru: Ama bir şey yaptı ki öfkelendirdi bu insanları...

İsmail Hamit: Şimdi kız meselesini Köfünyeliler söyledi... Esas, ağalıklarına dokandı... Ağalıklarına dokandı çünkü artık hiçbirinin lafı geçmezdi. Şimdi ondan sonra, dediler ki “Saldırdı bir kadına da mecbur olduk vuralım kendini”, haklı çıkmak için... 

Soru: Sonra Enver Sefer kaçtı...Benim bildiğim, tarihimizde yoktur başka böyle bir olay... Türkiyeli bir komutanın vurulduğu yani...

İsmail Hamit: Ve ardından işte, yarım saat, bir saat geçmeden, başka komutan geldi... Bir elçilik arabasının bagajının içinde geldi Çetin... Ve geldi Çetin, bir saat içinde, sanki da hazırlıklıydı, geldi oraya... Ondan sonra, “Deli Çetin” ismi zaten, yaktı kavurdu dediğim gibi... O olaydan sonra dört kişi tuttular: Enver Sefer, Salih Sefer, Cemali ve Özbay Tokmak... Ve İskele’ye götüreceklerdi Sancaktarlığa... Götürürken, Enver nasıl olduysaymış kaçtı... Özbay’ı da tuttular da kaçtı... Salih hem Cemali’den haber duymadık hiç ondan sonra...  

Soru: Belki da kayıplar listesindedirler...

İsmail Hamit:  Enver hiç gelmedi geri... Ondan sonra o aile afaroz edildi... Yağmalandı malları, herşeye el koydu asker, arabalarına, koyunlarına, sinemasına, herşeyine... Ondan sonra karısı, çocukları, hepsi kaçmak mecburiyetinde kaldı... Oğlu geldi mesela, hastaneye bağışlarda falan bulundu...  Bu Günay komutan öyle biriydi ki, dururdu Rum restoranına, otururdu orada ve yemek yerdi ve gelirdi... Rumlar da severdi kendisini... Asayişi sağladıydı bölgede... Mesela Rumların tarlalarının yakılmasını, taciz olaylarını yasakladıydı... Kadın-kız meselesi uydurma da olabilir... O yıllarda doğan birkaç tane çocuğun adı Günay’dır, mesela İsmail Bozkurt’un oğlunun adı da Günay’dır...  Mesela Rumlar kaçtığı için boş evler kaldıydı, boş bahçeler kaldıydı, bunlar hep yağmalanmaya başladıydı... Bir başıboşluk vardı ortada... Günay bey gelinca, hepsini disiplin altına aldıydı... “Bu Rum malıdır, yağma etmeyeceksiniz” derdi. Çok ciddiydi... “Askersiniz artık, çapulcu değilsiniz” derdi... Ondan önce bir düzen yoktu, düzeni sağladıydı...

Günay komutanı, 15 Kasım 1965’te vurdular...  Onun vurulmasının ardından gelen komutan, o gerdi ortalığı, hem Türkleri, hem Rumları...

Soru: Onun adı neydi?

İsmail Hamit: Çetin komutan... Bizim köyümüz bildiğin gibi karma köydü... Yani birçok yaşlılarımız Rumca konuşurdu... Bu komutan geldiğinde, bazılarını, 70 yaşındaki, 80-90 yaşındaki kocakarıları bile korkuttuydu... Yolda konuşurlardı ve Volkswagen’i görünca – komutan Volkswagen’le gezerdi – kocakarıcıklar hemen koşup saklanırdı... O kadar çok korktu bizimkiler... Rumlar da korktu...

İsmail Hamit: Evet... Kesinlikle...

İsmail Hamit: E, işte!... 70 yaşındaki kocakarı... Rumlar hem korkardı bu adamdan, hem saygı da duyarlardı... Köfünye’den bize geldiğinde anayoldan gelirdi adam, hiç korkmazdı... Rumlar da görürdü ve bir şey yapmazdı kendisine... Onlar da korkardı, biz korkardık... Onlar korkardı... Senelerimiz korku içinde geçti yani, o dönemde, çok korkulu ve gergin...

İsmail Hamit: Şimdi, genellikle nasıl korkardı? Bir kere Rumca konuşulmasını hiç istemezdi... Çalışmak için mesela bizim yaşlıları alırdı... Mesela bir gazino yapılırdı köyde, biz askerler çalışırken, yoldan geçen iki yaşlı vardı. “Çabuk inin aşağı, alın birer kürek elinize!” derdi... O şekilde bir korku... Herkese askermiş gibi davranırdı... 50 yaşında da askermiş gibi, 70 yaşında da askermiş gibi...

İsmail Hamit: Ben 15 yaşında mücahit oldum... Geçitkale’nin yanında bir bölge eğitim merkezi vardı duyduysanız, orası 9 Mart 1965’te resmi olarak bölge eğitim merkezi oldu. Tabii ondan önce biz orada askerdik ama o dönemden sonra bölge eğitim merkezi oldu. Bütün bölgenin mücahitlerini orada eğitirlerdi... Alaminyo’dan Mennoya-Ötüken’e, Tatlısu, Boğaziçi, Geçitkale... Hep o bölgenin mücahidi orada eğitilirdi. Biz de orada daimi askerdik.

İsmail Hamit: Yok!... Askerdik...

İsmail Hamit:  Dedik ya, tek giriş vardı. Türk bölgesinden Rum bölgesine tek geçiş vardı... Başka yol da vardı ama çok uzak gelirdi denizden köye gelmek. O yoldan mesela askerin geçmesine izin verilmezdi... Polis geçebilirdi, asker geçemezdi. Yahut ufak tefek bir şey olduğunda, hemen o yolu kapatırdık, Rumlar geçemezdi oradan...

İsmail Hamit: Evet... Onlar da korkardı... Denizden... Can korkusu...

İsmail Hamit: Bir saat... Uzak gelirdi... Nereden geçecekti? Skarinu yolundan, arkadan, Terazi’den geçecekti, çok uzun gelirdi. Belki bir saatten fazla da olabilirdi yani... E, o yol onlar için çok önemliydi, o yolun açılması... Bu, gerginliği artırdıydı... Onlar “Devletiz, bu yol bizimdir, açmanız gerekir” falan derdi. Onun için çok üstüne gittiler o yolun...

İsmail Hamit: 1965’ten itibaren bölge eğitim merkezinde askerdik. Ondan sonra ben mesela o yoldaki mevziye geldim, mevzimiz oradaydı... İki sene da orada yaptım... 1965’ten 1967’ye... Zaten 1969’da telsizci-yazıcı oldum... Beş yıl da telsizci-yazıcı olarak çalıştım...

İsmail Hamit: Şimdiye kadar kurtulamadık galiba... Bir gün için de emeklilik hakkımı kaybettim. 9 yıl, 11 ay, 29 gün... Yani 10 yıl yapanlar, emekli mücahittir. Ben bir günle kaybettim...

İsmail Hamit: Saymadılar evet! Ama çalıştığım yerden o on seneyi gene eklettirdim diye, pek mağdur olmadım yani neticede ama olabilirdim de bir gün için!

Şimdi bu olaylardan sonra, dediğim gibi, ortalık çok gergin bir duruma geldi. Rumlar o yolu açmak ister, biz açmıyoruk, emirdir bu... O zaman da hepimiz asker zaten... Aşağı yukarı bir 100 tane mücahidimiz vardı köyde, asker olarak. Bütün insanlar askerlikten geçinirdi... Ailesini aldığı maaşla geçindirirdi...

İsmail Hamit: Ben 1967’de 6 lira 5 şilin alırdım ayda... Ama 67 olaylarından sonra 23 lira almaya başladım. 74’te da 42 lira alırdım... Yani gittik sonra arttı... Şimdi 1967’de dediğim gibi, herkes asker. Bizim köyde 3-4 tane mevzi vardı, her mevzide 8 kişi vardı, 4 gündüz, 4 gece... 2 kişi da izinli ise... Yaklaşık 10 kişi her mevzide, yaklaşık 10 mevzide, dönüşümlü olarak bir nöbet, böyle bir askerlik... Yarın ne olacak, hiçbiri bilmezdi... Yani askerdi ve kabullenmişti böyle, seneler geçti gitti... Mesela 10 sene ben askerlik yaptım... Herkes 10-12 sene, en çok yapanlar tabii... Böyle, uzun bir bekleyiş içerisinde, beklerdin... 67 olaylarına gelirsak, dediğim gibi, Rumlar ille bu yolu açmak ister. Nasıl açacaklar? Bizim köyde Birleşmiş Milletler Barış Gücü vardı, hem asker, hem de polis olarak... Danimarkalı polis vardı. Bazan onların eskortuyla, “Yahu geçin da bir şey yok” gibisinden, bazan onlarla gider gelirdi... Ondan sonra yolu askere kapattık... Onlar yok polis geçecek, yok kapattık, yok açacayık, falan filan diyerek geldi işte 1967, 15 Kasım...

Soru: Gene 15 Kasım!...

İsmail Hamit: Gene 15 Kasım, evet, tesadüfe bakın!... 15 Kasım’dan birkaç gece önce, Rumlar, Rum tarafında askeri yığınak yapmaya başladı... Grivas da başlarındaydı... Hatta, Rum tarafından, bahçeden gelen bizim bir köylüyü durdurdular, tuttular, sorguya çektiler... Biraz da korkutarak... “Selam söyle ustalarına da biz o yolu açmasını bilirik!” falan filan gibisinden... Geldi adam, Mehmet Çiçekseven’di adı, bildirdi komutanımıza... 14 Kasım gecesi... Biz da alarma geçtik... Bir şeyin başlayacak gibi, bunu sezdik, herkes tabii mevzisinde.... 15 Kasım günü, öğleyin, bir konvoy geldi, girişten. O zaman yol açıktı, geçtiler, gittiler denize doğru... Yani Rum tarafına geçtiler, gittiler... Derhal biz bildirdik, dediler “Tamam, yolu kapatın!” 11.30-12.00’ydi geçtikleri vakit. “Kapatın yolu” dediler. Kapattık biz. Yol da dar bir yol... Traktörü enlemesine koyduğunuzda, kapanırdı, kimse geçemezdi oradan. Saat 2.30’a doğru, aynı konvoy ya da onlara tabi bir konvoy geldi...

İsmail Hamit: Askeri araç, landrover vardı, bu gelişlerinde içi asker da doluydu... Mesela yol mevzisinde dört kişiydik... Ben, İsmail Köse, Mehmet Şakir ve Hüseyin Mevlit. Bir mevzide dört kişi... Okulun yanında başka dört kişi, biraz daha yukarıda başka dört kişi. Orada toplam bir 20 kişi kadar vardık yani, çünkü böyle alarm olduğunda, asker olmayanları da, yani yaşlıları da çağırırdık. Bizim örneğin orada yaşlı adamcıklar da vardı, Gulle gibi mesela. Biz traktörü koyduk, herkes mevzilendi... Geldiler... Ama “O yolu açacayık” havasında geldiler yani... Dediler “Açın yolu”, biz dedik “Açmayık!”

“Açın yolu!”, “Açmayık!”... Zırhlı da vardı, indiler, sıralandılar yol boyu, üstten bizim mevziler... “Açın!”, “Açmayık!”... Biz tabii devamlı irtibat halindeyik. Son baktık, artık patlayacak gibi bir şey olduydu yani... Hemen emir geldi, “Açın yolu!”

Bir arkadaş vardı, şu anda Avustralya’dadır... Bindi traktörün üstüne, açtı yolu... Çekti traktörü kenara... Bir anda, bütün o dizilmiş olan arabalar geldi oraya ve içinden askerler indi oraya... Bir anda böyle bir ana-baba günü, böyle bir kalabalık! Ve bir silah sesi çıktı! Bir anda, böyle, traktör çekilirkenden, oraya bir tek, arkasından başladı böyle ateş! Nereden geldiği belli olmayan bir ateş!...

İsmail Hamit: İlk atışta belli değil... Bizim mevzimiz, ev idi... Hemen biz eve girdik, mevzilendik, pencereden bakarık... Dört kişiydik, dedim... Mehmet Şakir, telefoncuydu, telefonu tutardı... Ben bir av tüfeği tutardım, Hüseyin Mevlit bir piyade tutardı, İsmail Köse da bir Tompson tutardı. Yani bizim bir evin içerisindeki silahımız buydu...

İsmail Hamit: Bizde yok... Daha yukarıdaki arkadaşlarda, İbrahim Bekir bazuka tutardı, üç tane bazuka mermisi vardı. Diğer arkadaşların da işte sten, piyade, ufak çaplı silahımız vardı. Bir mevzimiz okuldu. Okulu görebilirdik... Hemen zırhlı geldi oraya... Bir zırhlıynan bir attı böyle, okulun bir köşesi düştü! Bir tane daha attı, öbür köşesi da düştü! Oradaki çocuklar tabii, telaşla çekildi, kaçtı, okulun yanından...

İsmail Hamit: Yoktu... Bazukayı tutan, birinci mermiyi attı zırhlıya, vuramadı zırhlıyı... Kolay değildi... İkinci mermide vurdu zırhlıyı... Ondan sonra, ana-baba günü... Bir silah, bir şey!... Ben o anda, bir şey görmedim başka... Herşey toz-duman, uzaktan bağırmalar, çocuk sesleri, silah sesleri, sağdan, soldan, dağdan, her taraftan silah sesleri... Biz girdik içeri... 2.30’du, birceez saat geçti aradan. Öyle dörde doğru yahut 3.30-4.00’e doğru, bizim kapı kapalıydı, vurdular kapıya askerler! Ben bir odadaydım, iki arkadaşım başka bir odada, bir arkadaşım da başka bir odada... Girdiler içeriye, “Kimdir bunlar? Çıkın be dışarı!” falan diye... “Tamam” dedi yeğenim, Mehmet Şakir, hem Hüseyin Mevlit, “Tamam, çıkıyoruk!” “Çıkın dışarı!” dedi... Ben karşı taraftan çıkarım, onlar da bu taraftan çıkar, sündürme gibi böyle... Nasıl söyleyeyim? Bir odanın sündürmesi, iki kapıdan çıktık, bir taraftan onlar, bir taraftan ben... Duydum böyle stenle bir tarama, birinci Hüseyin’i vurdular... Düştü böyle... Adam da çok uzun boylu, iri-yarıydı... Mehmet, amcamın oğluydu, üvey oğluydu ama o da yeğenimdi. Hemen böyle bir bağırma, “Vurmayın beni! Vurmayın beni!” diye... Vurdular onu da, düştü, başladılar can çekişmeye, kanlar atılır üstünden, gelir üstüme benim... Ben da 16 yaşındaydım... Baktı ve bana “Sen adamsın, kesesin hükümetin yolunu?” Rumca söyledi bunu... Ben “Bu ev benimdir” dedim kendisine falan... Çağırdı sonra, “Gelin da içerde asker var” falan diye... Hemen bir anda doluştu odaya, diğerleri de... Yan taraftaki odada da benim amcamın kızı vardı Dervişe, o da benden birceez yaş küçüksaydı, 14-15 yaşında falandı... Birkaç da kardeşi vardı öyle, 5-6 yaşlarında, sarıldık böyle birbirimize...

“Kim vurdu bunları?” dedi komutanları... “Komutanım” dedi, “işte aradım kendilerini esir alayım da bıçak çekti bana” dedi. Halbuki ne bıçağı? Sonra diğer arkadaşımı da esir aldılar, diğer odadaydı İsmail Köse, getirdiler... Bir anda örttüler işte... Bir insanın o şekilde ölmesini, kim olursa görmez yani... Ben gördüm ve şu anda bile düşündüğümde, sıkıntıya girerim... ama o dönem, 16 yaşındayken, aylarnan uyku uyuyamadım...Böyle sanki da önümde tepinirlerdi, can çekilirlerdi... O şeyi yaşadım, o korkuyu da yaşadım, çok korktuydum yani 16 yaşında... Kaldı ki şimdi 50 yaşında da olsan, gene korkan yani ama o şeyi 16 yaşında yaşamak, çok kötü bir dönem geçirdim yani...

İsmail Hamit: Kasım ayıydı, 15 Kasım... Günler da küçüktü böyle... Dörde beşe kadar böyle bir çarpışma, biz bir şey görmedik orada... Aldılar bizi, bağladılar beni, hem İsmail’i... İkimizi da... İkimiz da İsmail... Alay da ederlerdi bizimle, “Gelin be İsmailcikler bakalım, adam oldunuz, hükümetin yolunu kesesiniz?” falan gibisinden... Götürdüler bizi, daha aşağıda bir eve, bağladılar bizi karyolaların üstüne...

İsmail Hamit: Yok, Türk eviydi... Ve o mahallede olan bütün kadınları, çocukları topladılar, getirdiler oraya. Karanlık oldu... Bizimkilerden, biraz yukarıda yaralanan bir arkadaşımız vardı, Muharrem Kuşaf, onu aldılar bizimkiler, Alaminyo tarafından Alaniçi’ne gitti onlar. Sonra bizi aldılar, Rum okuluna götürdüler. Ancak yolda mesela, zırhlının üzerine bağladılar bizi ve çekerlerdi bizi, sürünerek değil ama bağlı elimiz ve çekerlerdi. Götürdüler bizi köprüye kadar, sınır vardı işte, sınıra kadar... İsmail daha büyüktü benden... Orada koydular bizi çağıralım, karşı taraftaki Türklere, teslim olsunlar falan. İsmail çağırdı, kardeşi da duydu kendisini ve o da üzüldü, “Bak, kardeşimi esir aldılar” falan dedi. Bizi götürdüler Rum okuluna... Bütün topladıkları bütün esirleri, kadın, çoluk-çocuk, hepsini getirdiler oraya.

İsmail Hamit: Yüz belki da... Erkek çok az vardı, erkek belki topu topu on kişi ya vardı, ya yoktu. Kadın ve çocuk... Erkeklerimiz: Tatlısu’ya gidenler oldu, bizim köyden Tatlısu’ya, yaklaşık on kilometre... Alaniçi’ne gidenler oldu, otuz kilometre... Alaminyo, Mennoya... Yani bütün askerlerimiz dağıldı, silahlarıynan, bazıları dağda kaldı... Çünkü köyümüz çok dağlık bir bölgeydi... Dağa çıktılar, dağda beklediler...

İsmail Hamit: Değilidi... Tamam değildi...

İsmail Hamit: Öyle oldu, öyle oldu... Şimdi neydi? Evde erkek yoktu, bir da o var yani şimdi... Evden bırakıp da kaçmadı erkek, herkes mevzisinden kaçtı... Zaten kadınlar, savunmasız bir pozisyonda, hepsi mahalle mahalle, toplandı üç-beş eve...

İsmail Hamit: O ana kadar zaten, o olay başlayana kadar telefon irtibatı vardı, sonra bitti...

İsmail Hamit: Evet... Herkes, başının çaresine baktı, herkes da can derdine düştü!... Evet tabii, çocuklar, kadınlar, üç-beş evde toplandıydılar... Topluca alıp götürdüler onları... Savunmasız bir şeydeydi onlar da, hiçbir şey yapamazdı kadınlar da. Kaldı ki o kadar çok bir asker vardı ki... Düzenli bir orduydu yani gelen... Ondan sonra 20 bin dediler... Biz yüz tane asker... Yahut bölgenin tüm askerlerini toplasan, 500 tane mücahit yoktu... Onun dışında biraz daha yaşlı başlı insanlar, 20 bin kişiye karşı... Hem silahları da çoktu... Onlar zırhlılarla, biz da av tüfeğiyla, sanki tavşan vuracayık!... Üç tane da mermi, bazukanın...

Sabaha kadar orada kaldık. Sabahleyin saat beşte, o askerlerin komutanı çağırdı hepimizi. “Biz” dedi, “görevimizi yaptık, yolu açtık... Ve bundan sonra sanırım, bir kere daha kapatamayacaksınız bu yolu” falan filan... Apar-topar, bütün askerler, pılısını pırtısını toplayarak, sabah saat beşte kaçtılar. Kaldık Rum köylülerle... Onlar da çok iyi davrandılar bize. “Hade yahu, oldu bir şey, hade gidin evinize” falan gibisinden... Meğer Türkiye bunlara nota verdi, “Saat beşe kadar kaçmazsanız, şunu bunu yapacam” falan diye! Hepsi kaçtı, kaldık öyle Rumlarla... Sonra döndük evimize... Bir gazete getirdiler, Barış Gücü’nde işleyen bir arkadaş getirdi bir gazete...

İsmail Hamit: Evet, Danimarka polisi vardı... O dönem Danimarkalılardı. Hatta ve hatta bizim köyden Reşat Bergen, bir dönem Danimarka’ya gitti, koymazlardı kendini içeri... “Ben şurada yaşadım, burada yaşadım, İsrail’de yaşadım beş sene” dedi, “Olmaz” dediler... “Vize alacan” falan dediler. İçeride oturan bir polis duymuş, “Kimdir yahu? Nedir yahu?” demiş, dışarı gelmiş. “Nedir istediğin?” demiş, “Kıbrıs’tan” demiş Reşat. “Hangi köyden?”, “Aytotoro’dan!”... “Hah, gel da ben da orada polislik yaptım! Aytotoro’yu bilirim, köprü var, şu var bu var!” demiş... Dünyanın ne kadar küçük olduğunu da gösterir bu, Reşat’la konuşurken anlatır bana... Neysa, kaçtıktan sonra, bir gazete getirdiler, gazetenin başlığı “Geçitkale-Boğaziçi yernan bir edildi! Yüz ölü, ikiyüz kayıp, şu bu” falan! Ya Halkın Sesi’ydi, ya Bozkurt... “Aman anam” dedik biz yahu! Çıkarık, gelelim köye, tıs yok... Yahu, hepsi öldü bu insanların? Çıkalım dağa, başlaylım arayalım! Tabii bizim orada ölenleri, hemen Barış Gücü geldi kaldırdı...

İsmail Hamit:  Bizim köyde dört ölü... Bir başka mevzide de, Mustafa arkadaşımız, el bombasını atmak isterdi, vurdular kendini arkadan, düştü bombanın üstüne, iki parça oldu... Çıktık biz, bakalım yani, ölü bulalım falan!... Çıktık, gezdik mevzileri, bulduk bir ihtiyar, 70 yaşındaydı o zaman... O da başından bir kurşun yedi, öldü... O da artık mevzide değildi, serseri kurşun dediğimiz bir kurşunla vuruldu, öldü. Topladık biz yani... Ne yapacayık? Ondan sonra artık tehlike yok ya, başladılar... Geldi biri Tatlısu’dan, “Korkmayın, Tatlısu’da var 50 kişi!” Haaa, demek Tatlısu’dadırlar... Geldi biri Alaniçi’nden, “Şu kadar kişi var bizde” diyerek... Ha, demek tamam, madem ölü da bulmadık, demek ki bu köylüler, onda bunda, dağıldılar çil yavrusu gibi... Ondan sonra tabii beş-on gün içerisinde, tekrar toparlandık...

İsmail Hamit: Bu bahsettiğim olay, bizim Boğaziçi’nde (Aytotoro) oldu. Geçitkale’de (Köfünye) o bu Çetin dediğimiz komutan, biraz ortalığı geren adam, 15 Kasım olaylarının üç-beş gün öncesinde kaçtı!.. Başka bir komutan geldi, Deniz komutan isminde birisi. O da, öğretmen idi galiba burada ve sonra komutan oldu. Çok sakin, çok efendi bir adam... Bu arada, Geçitkaleliler biraz fazla direndi... Nasıl direndi? Onların düz bir yerdi ya oysa bizim dağlıktı. Dağdan kaçtın, kimse görmez seni... Bunlar, düz olduğu için kaçamadı, aradı biraz dirensin, orada 20 kişiyi öldürdüler.

İsmail Hamit: Hiçbiri bilmez. Öldü veya ölmedi... Yalnız bizim orada yolda ölen vardı çünkü ondan sonra bize söylediler, “İşte öldürdünüz arkadaşımı” falan diye... Geçitkale’de 20 kişiyi öldürdüler, bizde de 4 kişiyi... O komutanı da esir tuttular.

İsmail Hamit: Deniz olanı... Esir tuttular. O, hiç bilmeden, geldi düştü bu işin içine... Aldılar kendisini...

İsmail Hamit: Çetin kaçtı, kurtuldu!... Deniz komutanı esir aldılar, çok dövdüler onu... Çünkü ispat edemedi, kim idi... Anladılar veya biri dedi, “Budur komutan”... Şimdi birisi döverse seni veya korkutursa veya işkence yaparsa, konuşmayacan diye bir şey yoktur yani... Çünkü SAS komandosu değilidik ya!... Yani basit insanlar, çiftçi, bahçeci... Konuşturdular ve öğrendiler ki komutan oydu... Ezdiler elediler kendini dayaktan, çok fena vurdular kendisine. Ve orada da birkaç gün içerisinde herşey normale döndü.

İsmail Hamit: Hayır! Kapanmadı...

İsmail Hamit: Çekmek zorunda kaldılar...

İsmail Hamit: Evet, Yunan askerlerini çekmek zorunda kaldılar... Ve zaten bu olaylar, tarihte de geçer, büyüklerimiz de söyler, bir dönüm noktası olduydu... Tabii, bilinçli mi yapıldı bu, dönüm noktası olsun diye, yapılmadı mı, onu ben bilemem... Ama olaylar, komutanın değişmesi, şu, bu... Üstüne gitmemiz... Bilmem... Ancak 67 olaylarından sonra, ortalık duruldu. Biraz yollar açıldı... O yol gibi, başka yollar da açıldı... Herhalde Türkiye’nin istekleri arasında vardı bu, “Şunu şunu yapacaksınız”, falan diye... Ve biraz daha rahat etmeye başladık... Ben, kendi adıma, 1969’da telsizci-yazıcı oldum. Beş sene da telsizcilik yaptık, gene Aytotoro’da... 1974’teki olaylara gelinca, orada da bir sürü şeyler yaşadık! Orada evliydim ben, karım, bir de yeni doğmuş, bir aylık bir çocuğumuz vardı... Kızdı, adı Rahme...

İsmail Hamit: Hanımın adı Leyla’dır, o da Piskobu’dan geldi... Zaten bu 67 olaylarına kadar bizim köy, kendi içine kapanık bir köydü... Mesela yabancı kadın ya da adam yoktu, herkes aynı köyden evlenirdi... Tabii bu, belki genelde böyledir. Tabii bizim köyde, biz da fakir çocuğuyduk... Fakirlere da hiç kız vermezlerdi! Zengin, zengine gidecekti, fakir fakire! 67 olayları olunca, biraz yollar açıldı... O dönemde, bizim köylüler da biraz dışarıya çıkmaya başladı. Mesela akrabam vardı Piskobu’da, bir gideyim göreyim akrabamı gibi... Çünkü biz mesela, senelernan köyden dışarı çıkamazdık...

İsmail Hamit: Korkardık!... Çıkıp da, gidip da dönmemek vardı... Yoğudu ya böyle serbest gezesin... Yolda, “Türksün? Gel buraya!”, kaybolurdu Türkler yoldan. O dönemden sonra, gençler biraz dışarıya çıkmaya başladı ve bizim köye de yabancı gelin gelmeye başladı, o dönemden sonra!

İsmail Hamit: Piskobu’dan!... Üç tane çocuğumuz vardır, ikisi evli... İki kız, bir oğlan... Kızım üniversite bitirdi ama maalesef iş bulamadı. Oğlum şu anda İngiltere’dedir, çalışır, biraz kendisine bir şey hazırlasın yani...

Dediğim gibi, 74 olaylarında, bizim köy biraz “Kavgalı” köydü ya, 20 Temmuz günü olaylar çıktığında, bize, köyü boşaltma emri geldi... 20 Temmuz gecesi, köyü olduğu gibi boşalttık, ihtiyar, genç, çoluk çocuk, hepimiz Geçitkale’ye (Köfünye) gittik. Gece...

20 Temmuz 1974'de Neler Oldu?

İsmail Hamit: Evet, emir geldi, “Köyü derhal boşaltın!” Niçin? “E artık o bölge bombalanacak” gibisinden... Renkli haritalarımız vardı, Türk bölgesi, Rum bölgesi gibisinden, çektik biz kaçarık, Rumlar kaçar... Rumlar duyar bizi 20 Temmuz gecesi, Rumlar boşaltır evleri, denize gider, biz boşaltırık, Geçitkale’ye giderik! Bütün gece!

İsmail Hamit: Yok! Ses yok, yalnız gizli gizli bir göç! Gizli bir göç! Göç, çünkü herkes kaçar! Ne mevzi bıraktık, ne hiçbir şey! Ben mesela telsizciydim, yüklendik telsizleri sırtımıza, gittik Geçitkale’ye! Karım, çocuğum kucağında, herkesin bir çantacık elinde, kaçar! Kapadı kapıyı, bilmem nere... Rumlar da duyar ya, “Acaba Türkler saldıracak bize? Asker geldi, çıkarma yapar, herhalde saldıracak bize!” diye düşünür ve Rumlar da kaçar, denize doğru, dağ tepe çok! Ertesi gün, köye gelsen, in cin top oynar, hiçbiri, hiçbir şeyden habersiz! Böyle biz kaçınca, bir gece kaldık Geçitkale’de...

İsmail Hamit: Akrabalar vardı... Mesela biz Necati Kanizi’nin evinde kaldıydık, karımın birinci yeğeniydi... Okullarda, evlerde, şunlarda, bunlarda... Perişanlık!... Şimdi bir gün kaldık, ertesi gün, bir emir, Barış Gücü geldi, “Derhal bütün silahlarınızı teslim edeceksiniz!”

Eh, baktık böyle, Geçitkale’nin etrafında da başladı böyle, asker dolaşmaya... Türkiye’den gelen bir yüzbaşıydı komutan, topladı bizi, “Ne yapacayık? Lazım teslim edelim silahları” dedi... “Yok, mücadele edelim” dediler, “Yok, teslim edelim” dediler. “Ben bu kadar kişiyi tehlikeye atamam” dedi. Teslim ettik hep silahları... Barış Gücü topladı bütün erkekleri, şu anda polis karakolu vardır Köfünye’de, oraya... Bazı cesurlar da, yok aldı silahı, dağa çıktı falan, oraya buraya çıktı! Yani bir otorite boşluğu oldu, herkes istediğini yaptı! Ben de bir yeğenimle teslim olmadık, kaçtık... Sonra geldik köye, iki gün sonra... Bu defa, Rumlar hakim oldu köye... Geldiler Türk mahallelerine, başladılar... Bilirler, bizde ne silah var, ne asker var, ne hiçbir şey! Aldılar köyü denetim altına... Geçerdi mesela landroverler zırt pırt, aşağı yukarı... Güya erkek gördüklerinde alırlardı, götürürlerdi Rum okuluna, döverlerdi, bırakırlardı... Böyle günler geçti...

İsmail Hamit: Köylüler da vardı, çapulcular da... Yan taraftan gelen yahut buradan kaçıp da oraya gelen da intikam almak isteyenler da vardı...

İsmail Hamit: Yok... Yunan askeri yoktu... Yalnız ikinci harekatta, bizi topladıklarında, komutanları Yunanlı’ydı...

İsmail Hamit: Döndük köye... Biz da kadın gibi olduk, silah yok, onda bunda saklanırık, köşelere, bucaklara... Bir boşlukta, hiçbiri hiçbirine bir şey söyleyemez. Artık komuta zinciri kalmadı!

İsmail Hamit: Komutanı esir aldıydılar, o da esir oldu... Hatta ondan sonra askeri mahkemeye verdiler onu, Lefkoşa’ya geldiğinde... Teslim oldu çoğu işte, biz kaçtık geldik... Köyde, ikinci harekata kadar herkes saklı onda bunda...

İsmail Hamit: Herhalde teslim olma davası... Bilirim, askeri şeyleri? Niye teslim ettin da savaşmadın gibisinden...

İsmail Hamit: Evet! Bizim köyden da bir çoğunu şahit getirdiler yani!... İkinci harekat başladığında, bütün köye dağıldı ya dedik askerler, hepimizi topladılar, erkekleri, kadınları, çocukları... Bir meydanlık vardı bizim köyde, benim da bir aylık çocuk, kucağında hanımın... Ben da “Teslim olun” dediklerinde, kaçıyordum yani, teslim olmayayım... Karım baktı, çocukla, “Nereye giden” dedi bana, “bırakasın beni? Napıyon? Kaçıyon?”... “E kaçayım, erkekleri öldürecekler” dedim. “E biz ne olacayık?” dedi... Durdum, durdum... Dedim, kalayım karımın, çocuğumun yanında... Ne olacaysak, beraber olalım!... Topladılar bizi köyün meydanına işte, erkekleri ayırdılar. 51 kişi...

İsmail Hamit: Kişisel kararlardı çünkü dedik ya, otorite kalmadı... Çünkü askerlikte ölmek var, dönmek yok! Tabii ki biz da çarpışırken, mevzideyken kaçıp da bırakmadık ama şimdi böyle bir pozisyonda, ne silahımız var, ne hiçbir şey, herkes kaçtı... Ben kaçmadım işte, karımla beraber, topladılar bizi... 51 erkek saydılar... Ama tam o an ki topladılar, otobüs getirdiler, koyacaklardı bizi içine, belki da bizden kaçanlar Dohni’ye gittiler ve öldürdüler o insanları...

İsmail Hamit: Aynı insanlar veya aynı zihniyet, aynı ekip... Bizi topladıklarında, bizim Barış Gücü vardı ya... Bir kadın vardı bizim köylü, Diana isminde, bir Türk erkeğiyle evliydi, yeni geldiydiler Avustralya’dan ve yerleştilerdi Aytotoro’ya... Ve o kadın kaldırdı ayağa ortalığı! Gitti aldı Barış Gücü’nü geldi, çığlık! “Bu insanları öldürüyorlar!” falan filan diye. Ve Barış Gücü, “Evet” dedi “51 kişidirler... Ben sayacam, alacam isimlerini bu insanların da ona göre teslim alasınız...”

İsmail Hamit: Bizde de o kadın yaptı, Diana isminde, bir köylümüzle, Süleyman Usta’nın oğlu Erol’nan evliydi...

İsmail Hamit: Yok, kaçtılar gittiler... Yani 74’te geldiler buraya, yerleştiler ama ondan sonra kaçtılar... O kadın...

İsmail Hamit: Evet, Barış Gücü’ne söyledi ve Barış Gücü da “Tamam, bekleyin, yazacam kaç kişidirler ve ondan sonra alın kendilerini, esirdir bunlar...” Topladılar bizi, götürdüler bizi bir kahvehaneye, komutan Yunanlı’ydı, bir sövdü saydı, “Biz” dedi, “Hristiyan Ortodokslarıyık ve medeniyeti getirdik dünyaya...” Hiç unutmam bu lafını... “Ama” dedi “sizin kara köpekler o tarafta bizim anamızı da bellediler, öldürdüler da... Biz yapmaycayık size” dedi, “sayıyorum” dedi, “51 kişi!... İkinci bir toplamada 50 kişi varsa, 50’sini da vuracam” dedi... Öyle bıraktılar bizi... Ve oradaki ekip kaçtı gitti Dohni’ye, Terazi’ye... Veyahut dediğim gibi, aynı zihniyet... Oradaki o masum insanları aldılar götürdüler. Yani biz da o gün, bir katliamdan kurtulduk... Olabilir kadının sayesinde da, olabilir... Kapılar açıldıktan sonra köyümüze gidip bazı Rumlar’nan konuştuğumuzda, “O gün” dediler “biz çok uğraştık sizi kurtaralım” dedi... Bazı Rumlar dedi bunu... O da olabilir... Çünkü yabancı da vardı aralarında, köylümüz da vardı aralarında... Ve o şekilde, orada da atlattık yani...

İsmail Hamit: İki defa ölümün kıyısından döndük... Tabii bu 65 dönemlerinde da orada da gene bir takım çarpışmalar olduydu, bu kadar değildi, öyle uzaktan çarpışma falan... Çok kötü bir gençlik yaşadım ben ve benim ekranımda olan insanlar...

İsmail Hamit: Hayır, yaşamadık... 12 yaşından 22 yaşına kadar... Bir anda ben baktım, evlendim... 25 yaşında, 26 yaşında, 3 tane çocuğum vardır... Yani...

İsmail Hamit: Askerlikte geçti, on sene askerlik... Ve çok kötü şartlarda askerlik... Ne bileyim ben yani, çok kötü bir dönem yaşadık yani... Sonra o ölüm olayları... Bir insanın, bir insanı vurması, öldürmesi kadar kötü bir şey yoktur. Ben karşıyım yani, insanların yaşaması taraftarıyım...

İsmail Hamit: Elimde olsa, keşke bu zamanı keşke hiç yaşamasak... Bilhassa ben, İsmail olarak, başımdan geçen bu kadar kötü olaylar, kötü bir yaşam geçirdik, yokluk içinde, korku içinde, ölümler yaşadık... Böyle bir hayatı kim yaşamak ister? Keşke hiç yaşamamış olsak...

İsmail Hamit: Evet...

Kaynak:  www.hamamboculeri.org